महाराज आज तुम्ही असते तर ....

       

     मनावर निराशेची जळमटं   जमायला लागली की, शिवचरित्र हाती घ्यावे ......सहयाद्रीच्या कडे -कपाऱ्यातून येणारे प्रतिध्वनी मनात, हृदयात ,नसानसात भिनवून घ्यावे .....  जाणता राजा...ज्याचं संपूर्ण चरित्र म्हणजे एक स्फूर्तीदायक पोवाडा .... जीवनाचे सार .... त्यांचे चरित्रामृत देहात रूजवून घ्यावे. शिवधर्माने पावन व्हावे . 

      प्रबोधनकार ठाकरे म्हणतात."श्रीकृष्णाने गीता सांगितली अर्जुनाला .पण प्रत्यक्ष आचरणात आणून महाराष्ट्राचा राष्ट्रधर्म भगवद्गीतेत आहे, हे सप्रमाण सिद्ध केले शिवाजीने .गीतेचे पांग पांडवांनी फेडले नाहीत. ते शिवाजीने फेडले . "     अर्जुन कर्तव्य बजावताना विचलित झाला होता. महाराज नेहमीच कर्तव्यतत्पर असतं . रयतेचं  हित हाच त्यांचा धर्म होता. "कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन " हाच त्यांचा एकमेव मंत्र होता. म्हणजे कार्यरत रहा . कर्मयोगी व्हा . मला पुराणातल्या वांग्यात रस नाही.(उगाच नाही का म्हण प्रचलित आहे , पुराणातली वांगी पुराणात ठेवा )जेव्हा आयुष्याची दिशा मला शिवचरित्रात सापडते .  माझ्यासाठी शिवचरीत्र हा पवित्र ग्रंथ आहे. रयतेचं    हित  शिवधर्म आहे .

      महाराजांच्या इतिहासाचे अवलोकन केले की  एक गोष्ट ज्ञात होईल,ती अशी की ,त्यांची दृष्टी विज्ञानवादी होती. एक ना अनेक उदाहरणांतून हे स्पष्ट होईल.  त्यातले एक असे की , महाराज आपल्या बहुतांश मोहिमा अमावस्येच्या रात्री योजीत. तुम्ही आम्ही आजही असा दिवस जमेस घेण्याचा विचार करु शकत नाही . रात्रीच्या काळोखात शत्रूला हालचाली अवगत होत नाहीत हे एक महत्वाचे कारण होते. परंतु त्या काळात मुहूर्त वैगरे अशा संकल्पनांचे स्तोम माजले असताना, यातून महाराजांचा विज्ञानवादी दृष्टिकोन , तर्कशुद्ध निर्णयक्षमता ,    स्वकर्तृत्वावरील दृढ विश्वास  प्रतीत होतो. याऊलट आजच्या विज्ञानयुगात माझे अनेक सहकारी पत्रिका, भविष्य ,पंचांग यात गुरफटलले पाहून ते खरोखरच शिवचरित्राचे पालन करतात का?  त्यांची शिवभक्ती ,शिवाजी महाराज की जय ....अशा आरोळ्या ठोकण्यापुरती मर्यादित असते ? अशी शंका येते.

         सागरावर जाणे म्हणजे महापापम ...हा त्यावेळी लोकांच्या मनात मुठभर लोकांनी रुजविलेला विचार ...महाराजांनी आरमारच उभे केले...तुम्ही तुमच्या ज्ञानाच्या कक्षा रुंदाविल्या  नाहीत तर अज्ञानाच्या डबक्यात लोळत रहाल हेच सांगायचे होते त्यांना. 

           अजून एक उदाहरण , राजाराम महाराज जन्माच्या वेळी पालथे जन्माला आले. सगळे गंभीर . त्यावेळी मूल पालथे जन्माला येणे म्हणजे अपशकून मानला जाई .  महाराज दैववादी नव्हते.ते म्हणाले . " पुत्र पालथा जन्मला तो पातशाही पालथी घालील " केवढी ही आयुष्याची सकारात्मकता . हीच सकारात्मकता आज दुर्दवाने लोप पावत आहे . कारण शिवधर्माचे आचरण होताना दिसत नाही . 

            बहुजन समाज दैववादी व्हावा किंवा कुठल्यातरी निरर्थक कल्पनेत गुंतून राहावा अशी समाजातील विद्वान लोकांची योजना असते. किंबहुना कुठलाही देश, राज्य मूठभर तर्कशास्त्र निपुण विद्वान मंडळीच नियोजित करत असतात. सामान्य माणसाची बुद्धी भावनेवर विसंबून असल्यामुळे दैव, कर्मकांड असल्या भावनांना थोपटणाऱ्या  आमिषांना तो लगेच बळी पडतो. बहुजन समाज दैववादी झाला की काय होते तो कर्मकांडात गुंततो ,वारीत गुंततो ,नामस्मरणात गुंततो. त्यावेळी मूठभर विद्वान माणसं फक्त ज्ञानाची कास धरत असतात. शेवटी होतं काय?  सामान्य माणूस या लोकांवर , नशिबावर खापर फोडून मोकळा होतो.याबाबत डॉ. ज. रा. शिंदे म्हणतात," सांस्कृतीक दृष्टया श्रेष्ठ असलेल्या अल्पसंख्यांकाचीच सत्ता स्माजावर चालत असते.किंबूहुना ती चालत राहणे स्वाभाविकच आहे.जगाचा इतिहास तसा आहे."मग एकच पर्याय उरतो नव्या जगात नुसते साक्षीदार  व्हा . नाहीतर  सामील व्हा. ज्ञानाची कास धरा . महाराज हेच तर सांगू पाहत होते. 

         राज्यकारभाराची भाषा ....एक गुंतागुंत मनात निर्माण होते. वैश्विक स्तरावर इंग्रजीच प्राबल्य ...काय करायच? हट्टाने तोडकं मोडकं इंग्रजी झाडता. अनेक अहवाल म्हणतात ....कुठल्याही गोष्टीचं आकलन होण्यासाठी शिक्षण मातृभाषेत झाल पाहिजे. मातृभाषाच अंगात मुरवली नाही, तर अन्य भाषेवर प्रभुत्व कस प्राप्त होणार? इथेही माझ्या राजांची दूरदृष्टी पहा. त्यावेळी राज्यकारभाराची भाषा फारशी  होती. रयतेची मराठी. जर आपला राज्यकारभार आपल्या भाषेत नसेल तर तो रयतेला आपला कसा वाटेल? आजही इंग्रजी झाडणारा वकील आपल्या बाजूने बोलतो की विरुद्ध बाजूने असा प्रश्न सामान्य रयतेला पडत असेल.राजांनी रयतेसाठी प्राकृतात म्हणजे मराठीत राज्यकारभार सुरु केला. याचा अर्थ राजांना अन्य भाषा अमान्य होत्या असे नाही. का वाटणार नाही रयतेस ते आपले राज्य .केवढा सूक्ष्म विचार.आज काळानुसार इंग्रजीचा अभ्यासही कारावयासचं हवा.जमतील तितक्या भाषा....ज्ञान ...यात कोणताही संदेह नाही.महाराजांची  त्या काळातही ज्ञानाची साधने मोजकी असताना अंगिकारलेली दृष्टी विज्ञानवादी , तर्कशुद्ध होती . आज तर सर्व साधने तुम्हास उपलब्ध आहेत .  

        महाराजांनी शेतकऱ्यांसाठी  महसूलाची नवीन पद्धत आणली . दुष्काळ असेल तर सारा नाही उलट मदत मिळेल  ...हे वतनदारी व्यवस्थेने  पिचलेल्या जनतेला नवीन होते. त्यांच्या आयुष्याला ही एक वेगळी सकारात्मक दिशा होती . मग   माणसं  का नाही जीव लावणार .?शिवा न्हावी,बाजीप्रभू,मदारी...मेह्तर...किती नाव घ्यावीत.महाराज धर्मनिष्ठ होते.धर्मद्वेष्टा   नव्हते.ते श्रद्धाळू होते.अंधश्रद्धाळू नव्हते.कुणाजवळही दैवी देणगी ,सामर्थ्य नसते .परिश्रम,कर्तव्य याच्या जोरावर ध्येय गाठता येतं याची त्यांना जाणिव पूर्ण होती.हे त्यांनी वेळोवेळी आपल्या कृतीतून सिद्ध केले . ते प्रवचनकार नव्हते, कर्मयोगी होते . असुरक्षितता जाणवायला लागली की समाजगट एखाद्या प्रभावी विचारधारेत सामील होतो. त्या वेळी समाजाला सामाजिक सुरक्षा नव्हती. ज्यावर विश्वास ठेवायचा तो नेता ही तितकाच मातब्बर ,आपला वाटायला हवा. त्यांच कार्य आपल वाटायला हवं.तस रयतेला वाटत होत यातच समर्पणाच्या प्रेरणा प्रतीत होतात. 

        राजे केवळ दैववादी असते. तर उभ राहील  असत का रयतेच राज्य . त्यासाठी धर्म ,जाती ,वंशा पलीकडे जाऊन समानतेच्या धाग्यात सर्वांना गुंफावं  लागतं.दृष्टी व्यापक करावी लागते. रयतेचा विश्वास संपादन करावा लागतो. हे सर्व माझ्या राजांनी कुठली घटना,प्रसंग,उदाहरण समोर नसताना रयते प्रती असलेल्या आंतरीक प्रेमातून केलं. मग तुम्ही का जातिभेदाच्या बेड्यात अडकता. माझा तुम्हाला पुन्हा प्रश्न आहे .तुम्ही शिवचरित्र ह्रदयात रुजवलं  का? वाचणं आणि रूजवणं दोन भिन्न बाबी आहेत.महाराजांची समाधी शोधून शिवजयंती सुरु करणाऱ्या, पोवाड्यातून स्फूर्ती देणाऱ्या  महात्मा जोतीराव फुले यांचा मी ऋणी आहे.  समानतेचे हक्क मिळवून देणाऱ्या डॉ . बाबासाहेब आंबेडकर यांचा मी ऋणी आहे . 

       आज हे का आठवावं . आजच्या आधुनिक युगातही कर्मवादापेक्षा दैववादाचं वाढलेलं स्तोम पाहून महाराजही दुःखी झाले असते . महाराज आज तुम्ही आज असते तर तुमच्या करड्या शिस्तीने , तर्कशुद्ध , विज्ञानवादी भूमिकेतून आजच्या आपत्तीवर उपाय योजिला असता . महाराजांचा इतिहास आम्ही तुम्हासी काय सांगावा.....तो तर तुमच्या नसानसातून वाहतो आहे.महाराजांच्या हाकेला ओ देणारे मावळे तुम्हीच आहात. या भूमीत जन्मला तो या भुमीचा...त्यासी महाराजांनी आपले केले. मग ते मावळे का नाही आपल्या राजांवर जीव ओवाळणार .आज जी आपत्ती कोसळली आहे,अशा आपत्तीत महाराजांनी आपला खजिना रिकामा केला असता. मावळ्यांनी धन,दौलत सहज महाराजांना  अर्पण केली असती. परंतु महाराज म्हटले असते ,तुम्ही तुमच्यातला फक्त काही भाग द्या, कष्टमय जीवन जगणाऱ्या  तुमच्या बांधवांसाठी . तुम्ही हे नक्कीच कराल . याची महाराजांना खात्री आहे कारण, तुम्ही महाराजांचे सच्चे मावळे आहात.  तुम्ही  धर्म ,जाती . भेद याच्या पलीकडे जाऊन कार्य कराल . सतत ज्ञानाची कास धराल . ज्ञानाच्या कक्षा रुंदावाल . आजच्या आपत्तीचे महाराजांनी आखून दिलेल्या शिस्तीत पालन कराल . शिवधर्माचे पालन कराल . याबद्दल माझ्या मनात कोणतीही शंका नाही . ज्यांनी जमेल त्यांनी दान द्यावं . ज्यांना जमेल त्यांनी सेवा द्यावी  . 

     विवेकानंद म्हणतात, उठा कामाला लागा,हे जीवन आणखी किती दिवस टिकणार आहे.जन्माला आलाच आहात तर काही मह्त्कार्य करुन जा ; नाहीतर तुमच्यात आणि वृक्ष- पाषाणात फरक तो काय? हे सांगण्याच्या कितीतरी शतके आधी महाराज आणि त्यांच्या मावळ्यांनी मह्त्कार्य इतिहासाच्या पानावर कोरून ठेवले आहे.आज तोच इतिहास महाराजांचे मावळे आपल्या औदार्यातून नव्याने उभा करतील . शिवधर्माचा ... माझ्या शिवबाचा .

नागझिरयाची प्रेमकथा

   

   
     पावश्या,सनबर्ड,तांबट अशी पक्षांची नावं कधी ऐकली आहेत का? सलीम अली,मारुती चितमपल्ली यांच्या पुस्तकांतून पक्ष्यांची चित्रं जरुर पाहिली होती. काही वाचलं होतं. प्रत्यक्ष पाहिल काहीचं नाही..चिमण्या,कावळे तेवढे...चिमण्याही येत नाही हल्ली अंगणात .कावळा श्राध्दाला आला तर येतो...तेवढचं...सिमेंटच्या जंगलात पाखरांचे आवाज हरवून बसली आहेत माणसं...कवितेतील "हिरवे हिरवे गार गालीचे "कवितेतच राहीले आहेत.आई, बाबा त्यांच्या फुलराणीला ते कुठून दाखवणार? निमग्न, निरव शांततेचा निसर्ग शहराच्या कोलाहलात कुठे गवसणार ? असे असंख्य प्रश्न," "नागझिरयाची प्रेमकथा " ही फिल्म पाहताना मनात येत होते.
     पाखरांच संगीत ....संगीतकार निसर्ग ...सगुणातून निर्गुणकडे नेणारा निसर्गाचा स्वनिर्मित षडज....षडजातून निषादाकडे नेणारी धीरगंभीर शांतता....फक्त नि...नि...सूर...स्वत्व , मानसिक कोलाहल शुन्य करुन,अंतर्मनाचा शोध घेण्यास भाग पाडणारी शांतता....या शांततेत पक्षांचा किलबीलाटही एकरुप होऊन जातो.हरणांच्या शिंगांच्या टकरीतून निर्माण होणारा ध्वनी निरव शांततेच्या पार्श्वभूमीवर कानाला सुखावतो. हा ध्वनीही नादमय भासतो .निसर्ग.... सर्व ध्वनी ...कोलाहल त्याच्या गर्भात सामावून त्याचा स्वनिर्मित ताल निर्माण करतो .

        पक्ष्यांचे ध्वनी कुठल्याही लिपीत व्यक्त करता येत नाहीत. किकांना मात्र त्यांची भाषा समजते .ते चक्क त्यांच्याशी त्यांच्या भाषेतून संवाद साधतात.किका म्हणजे किरण पुरंदरे...."सखा नागझि रा "चे लेखक. आम्ही सिमेंटच्या जंगलातील माणसं....माॅल,होटेल,सिनेमा ,पार्टी हे आमच्या जि वनाचे घटक.अन या घटकाभोवतीच फिरत असतं आयुष्य. एकरेषिय ... एखाद्या वेळेस निघतोही निसर्गा कडे ....मग पाहीला पाहीला म्हणून ओठाचे चंबू करुन आपलेच काढलेले फोटो. मोबाईल मध्ये बंदिस्त करुन परततोही ..निसर्गाचा पुर्ण आस्वाद न घेता.

    आपला परीघ विस्तारण्यासाठी आणि हे सर्व अनुभवण्यासाठी तुम्हाला जंगलातच जाव लागेल. त्यासाठी वेगळीच आसक्ती लागते.या आसक्तीमुळेच पुण्यातील एक जोडपं सर्व भौतिक सुखाचा त्याग करुन नागझिरयाच्या जंगलात स्थायिक झालं.जंगलाच्या प्रेमातच पडल.कारण हे सर्व स्वत: अनुभवण ही एक वेगळीच अनुभूती असते.निसर्गाच्या समीप राहू पाहनार्या आरतीने हा सुंदर निसर्ग टिपला आहे तितक्याच स्वमग्नतेने....तन्मयतेने..तिच निसर्गप्रेम तिच्या कवितांतून व्यक्त होतच असतं.... ते तितक्याच सहजतेने कॅमेरयातूनही चित्रीत होतं.

     निसर्गाच नितळ स्वरुप साध्या मोबाईल /कॅमेर्यातही सुंदर येत.याचं कारण त्याला शहराच्या प्रदुषणाची न झालेली लागण. विषाणू संसर्ग वैगरे शहरी चोचले आहेत.निसर्ग आपल्या मस्तीत मस्त असतो.निसर्गाला सजवाव लागत नाही.तो नव्या नवरीसारखा विविध अलंकार लेऊन नेहमीच नटलेला असतो.फक्त क्लोजप ,झूम साठी तुम्हाला महागडया सामग्रीची अवश्यकता भासेल. आणि केवळ हे सर्व असल म्हणजे तुमच्या फ्रेम मधून तुम्ही निसर्ग समोरच्याच्या मनावर ठसवू शकता असही नाही.त्याकरता वेगळ्या परिप्रेष्यातून निसर्गाकडे पहाव लागत .वेगळी दृष्टी लागते.हे सर्व आरतीकडे आहे. ती तिच्या फ्रेम्समधून एक कहाणी निर्माण करते. सुरवातीला निसर्गातील स्तब्धता, मग पक्षांची भाषा, पाणथळीची जागा अशा चौकटीतून निसर्ग हळुवार उलगडत जाते. संयतपणे ..

     पाखरांचे आवाज ऐकायचे तर झाडे लावायला हवी.शहरात झाडांची अडचण होते . निसर्गाच्या प्रेमात आकंठ बुडालेले किका...त्यांची पत्नी...किती उत्साहाने भारल्यासारखे वाटतायेत....लहान मुलांच्या संगतीने टवटवीत...जागतिक वन दिनाच्या निमीत्ताने ही फिल्म तुमच्या भेटीला आलीय. जंगलात जाता ंनाही आल तर निदान फिल्म मधून निसर्ग अनुभवा ...या फिल्म मधून तुम्हाला किका,जंगल याची जास्त माहिती मिळेल.

      झाड माणसासारखी वाटली तर त्यांच्याशी बोला...त्यांना जपा बाळासारख....वन दिनाच्या निमीत्ताने एवढच सांगेन...
माझ्या कवितेतील काही ओळी...

बाळ झोपत तसं रात्री झाड झोपतं ,
असं एक वेडी म्हातारी म्हणायची...

असं कुठे असतं का राव ,एक शहरी सुज्ञ
माणसासारखीच पानाफुलांना जपायची.....
तुम्हाला एक गुपित सांगतो..
tree gives oxygen ,
म्हणजे झाडे प्राणवायू देतात..
म्हातारीला झाड म्हणजे बाळ हेच ठावुक...
पण तुम्हाला इंग्लिशच पटकन कळत म्हणून थोडं झाडलं..

आता ती म्हातारी राहिली नाही...
आणि तिला बाळासारखी वाटणारी झाड सूध्दा..
बघा तुम्हाला पटलं तर..
झाडसुध्दा माणूस वाटलं तर..

नाही वाटलं तर काही नाही ..
त्या झाडाच काही म्हणण नाही ..
ते उगवेल तुम्ही पेरल तर..
ते मरेल तुम्ही तोडल तर  ..

आणि कशाला हवी सावली..

तुम्ही शाणी माणस चार बुकं शिकलेली ..

म्हणाल एसी आहे की...

म्हणाल विकास आहे की...

येडीच आहे हो म्हातारी..

मग ठिक ठरलं तर ...

द्या टाकून  ते  म्हातारीचं येडेपण .,

निदान 

झाड  म्हणजे प्राणवायू हे पटत नाही...

श्वास अवरोधीत होत नाहीत तोपर्यंत थोडं थांबू आणि पाहू...

खरोखरचं बाळ रडले तर...खरोखरचं श्वास उरले तर...

संदर्भ.
1) नागझिरयाची प्रेमकथा आरती कुलकर्णी यांची फिल्म
https://www.youtube.com/watch?v=KbZPDTA79Vc&t=4s

मी एक शूद्र जंतू

मी एक शूद्र जंतु तुमच्या लेखी...
मला कसला देश ,धर्म आणि जात
माझ्यापेक्षा तुमच्यातल्या या भेदाचेच व्हाल शिकार...
कदाचीत मी संपेन...मी पुन्हा येइन.
तेव्हातरी संपेल का .... तुमच्यातील भेदाचा  हा विखार..

"समुद्राचं गाव"

             "समुद्राचं गाव" या कवितासंग्रहाचं  नाव  माझी  ताई सोनालीने सुचवलं  .समुद्र , गाव या संदर्भांशी कुठलीही व्यक्ती लगेच रिलेट होऊ शकते . तसंच झालं माझं . कुठलाही समुद्र त्याच्या लाटांनी ,त्याच्या गाजांनी तुम्हाला गुंतवून टाकतो . गणपतीपुळेचा समुद्र मंदिर, माणसं आजूबाजूला असूनही काहीसा अबोल , अलिप्त ,स्वमग्न ,शांत आहे   . समुद्र म्हटला की , त्या सोबत गाज , लाट,  पाखरं ,  शंख , शिंपले, वाळू , डोंगर  आपसूकच येतात.त्यांची एक अनामिक नाळचं जुळलेली असते म्हणा ना  . 

         हे आंतरीक नातं हळुवार उलगडतं जातं कवितासंग्रहाच्या वेगवेगळ्या भागातून . समुद्र , पाऊस , जंगल,नदी, पक्षी , प्रेम, विरह या भागातून  समुद्र परतून परतून  तुमच्या भेटीला येतो ." वारा  दमलेला नाही ...माड डोलून डोलून वाकले नाहीत ...लाटांचा सूर ढळलेला नाही ...."  कवयित्रीचं हे गद्य मनोगतही   नादमय होतं . तिचं समुद्राशी जुळलेलं घट्ट नातं तिच्या मनोगतातून तसंच ,  "हातापायांना माखलेला मातीचा लाल रंग उडूच  नये कधी .... समुद्राची गाज ऐकायची सवय मोडूच नये कधी ..." यासारख्या अनेक ओळीतून पदोपदी प्रत्ययास येतं . 

           " आरतीच्या कविता एकामागून एक भरभर वाचता येणं शक्य नाही . शांतपणे एकावेळी एक वाचली पाहिजे.तिच्या निसर्गामध्ये भेटणाऱ्या विलक्षण स्तब्धतेमध्ये आपणही काही काळ दिला पाहिजे " मृदुभाषी , व्यासंगी अविनाश धर्माधिकारी सर नेमकं विश्लेषण  करतात. याचा प्रत्यय कविता वाचताना येऊ लागतो .  ही  विलक्षण स्तब्धता मनाला थेट भिडत मनावर हळूवार  स्वार होऊ लागते .   

           उधाणाच्या लाटांना चांदण्यांचा वर्ख चढलाय ....  अगदी चपखल उपमा . ज्यांनी गणपतीपुळेचा  समुद्र पाहिलाय त्यांच्या डोळ्यासमोर चंदेरी लाटा  लगेच फेर धरू लागतील. पहिल्याचं कवितेत मी गुंतलो होतो . शहरात असून समुद्रावर विहरू लागलो होतो . याबद्दल "सौमित्र " म्हणजे किशोर कदम अधिक समर्पकपणे व्यक्त होतात . ते म्हणतात .  

      "  एखादी व्यक्ती चुकून शहरातल्या गदारोळात जगावी , एखादी व्यक्ती शहरातल्या कॉर्पोरेट जगात मारूनमुटकून काम करत असताना मनाने सतत रानावनात असावी... गर्दीत राहूनही झुडपातल्या फुलपाखरासारखी रंगून जावी ...तशी आरतीची कविता वाटते ."                   

          "गाज " हा शब्द कवयित्रीला खूप भावतो असं वाटतं .कवितेतून अनेकदा तो     भेटीला येतो . ( "गाज " या पुरस्कार विजेत्या डॉक्युमेंटरी फिल्मची निर्माती दिग्दर्शक कवयित्री आहे. ) गाज म्हणजे समुद्राच्या अव्यक्त भावनाचं. आपण शब्दांनी व्यक्त होतो....  समुद्र गाजाने. कवयित्री समुद्राच्या गाजात गुंतली असतानाच तिला शुभ्र बगळा, फेसाळ लाटा  , लाल माती, गाव खुणावत आहे. त्यांच्या  पाऊलखुणा शब्दातून व्यक्त होतात. तिची निसर्गाबद्दलची आसक्ती, "किती वेळा इथे येतो समुद्रापक्षी  लाटांवर..  किती धूसर रंग मिसळतात....ओहोटीच्या गडद पाण्यावर ...   "  अशा ओळीतून अधिक गडद होऊ लागते . 

    पावसाच्या सरीबरोबर मनकोन्यातून आठवणी झिरपू लागतात. काही आठवू लागतं . काही दवबिंदू सारखं निसटू लागतं . धुक्यात हरवलेलं हे स्वप्नातलं जग कोसोमैल दूर आहे , याची कवयित्रिला पूर्ण जाणीव आहे. ती समुद्राच्या प्रेमात आकंठ बुडालेली आहे. परंतु हा निव्वळ रोमॅंटिजम नाही. तिन सामाजिक भानही तितक्याच सहजपणे जपलयं   हे, “क्लायमेट चेंजचा विषय सध्यातरी टाळावा त्याच्यासमोर...त्यापेक्षा सांगून बघावी त्याला मराठवाडयाच्या शेतकऱ्याची व्यथा... " अशा ओळीतून, “आरे” तली झाडं अशा कवितेतून प्रत्ययास येतं .

            “वळून कुणी पाहिलं  नाही म्हणून ...माळरानावरच्या चाफ्याचं अडलं नाही...शेवटी पानांनाही साथ सोडली..   पण पठ्ठयांन बहरण सोडलं  नाही” ही सोशल मिडीया ग्रुपवर व्हायरल झालेली प्रचंड सकारात्मक कविता. त्याचबरोबर  कवयित्री कधी कधी स्वमग्न वाटते.  ती म्हणते “मला पटतं झाडांच...फुलायचं वेड असेल...त्याच्यासोबत फुलण्यात जास्त मजा आहे...तिची स्वमग्नता कवितेतून जाणवत असली तरी तिच्या कविता खोलवर समजून घेण्यासाठी  कवितासंग्रहातून त्या  अनुभवल्या  पाहिजेत .

          ज्या शहारात समुद्र नाही तिथे तिला खंत जाणवते “मानो तो इस शहर मे सबकुछ है...मगर क्या करे, समंदर नही है...अशा ओळीतून तिची खंत व्यक्त होते  कवयित्रीचं  समुद्राबद्दलचं  प्रेम मला राधा -कृष्णाच्या   प्रेमासारखं  वाटतं ... सगळ असूनही कृष्ण जवळ नसल्याची खंत राधाला जशी व्यथित करते,  तशीच कवयित्रीला त्याची उणीव अस्वस्थ करते. ही अस्वस्थता, प्रेम, आसक्ती तुम्हाला स्तब्ध करते. माझ्यापुरत म्हणाल तर मी कविता वाचता वाचता चार भिंतीतून, केव्हाच समुद्राच्या किनाऱ्यावर त्याच्या गाजात एकरूप झालो होतो.  हे अनुभव वाचून सांगता येत नाहीत. शहरातून समुद्रावर पाऊल ठेवाल तेव्हाच तुमच शहरी कवच आपोआप निखळलेलं असेल.  प्रत्यक्ष जाणं  शक्य नसेल तर सौमित्र म्हणतात तश्या अनुभवाचा प्रत्यय येण्यासाठी कवितासंग्रह नक्की  वाचा...

                
                   
                     
                  

अव्यक्त

.

.

.

  कित्येकदा मनात साचलेलं 

कित्येकदा मनात दाटलेलं 

शब्दावाटे बाहेर पडताना 

      अव्यक्त अश्रू  होऊन गोठलेलं 

एक प्रवास....इंदोर

            प्रवास !तुमची दृष्टी अधिक व्यापक करतो,अस म्हणतात. परंतु एका चौकटीत काम करणाऱ्या नोकरदार माणसासाठी ,त्याच्या चौकटीबाहेरचं विश्व  नेहमीच आव्हानात्मक असते.याला कारण , त्याला कायम पडलेले दोन प्रश्न .एक म्हणजे उपयुक्तता आणि दुसरी वेळेची सबब. अनेक वेळेला तुम्हाला कामानिमित्त बाहेर जाण्याची संधी उपलब्ध होते .त्या संधीचं सोनं केलं तर! आम्हालाही कामानिमित्त नागपूरला जाण्याची संधी मिळाली .मग काय? माझ्या मित्राने एक योजना तयार केली.

       जाताना नाशिक ,औरंगाबाद काबीज करायचं आणि नागपूर मुक्कामी रवाना व्हायचं. नागपूरच्या मुक्कामात नागपूर न्याहाळायच.  तसं नागपूरला अनेकवेळा गेलोय. आजूबाजूला पाहण्यासारखी मर्यादित स्थळ आहेत .त्यातल जवळच म्हणजे रामटेक .खूप आवडत.परतीचा प्रवास नागपूर ते मुंबई साधारण 850 किलोमीटर होता.त्याऐवजी आम्ही इंदोर मार्गे मुंबईला आलो तर काही किलोमीटर वाढणार होते .परंतु एक नवीन स्थळ पहायला मिळणार होत. झाली योजना तयार. नागपूर नंतर इंदोरला दोन दिवस राहायचं.आजूबाजूची स्थळ पाहायची. तेथून उज्जैन फक्त 56 किलोमीटर आहे. ते पाहून पुन्हा इंदोर मार्गे मुंबईला रवाना व्हायचे .

     माझा मित्र रायडर ग्रुपचा सदस्य आहे त्याला बुलेट वरून भारत भ्रमणाचा दांडगा अनुभव आहे .त्याने एक परफेक्ट प्लान दिला. अजून एक मित्र होता .आम्ही तिघे निघालो.मुंबईची हद्द सोडली आणि एक वेगळाच उत्साह अंगात भिनला .प्रावासिक समाधी लागली होती. रस्त्याच्या दोन्ही बाजूची झाडे बाय-बाय करत पाठी जात होती. कसारा घाट  लागला. वळणावळणातून माझा मित्र सफाईदारपणे गाडी चालवत होता. ड्रायव्हिंगचा आनद म्हणजे काय ?  त्याच्या चेहऱ्यावरुन निथळत होता.  खूप आनंद घेत होतो आम्ही.बाजूला दुसरा मित्र वारंवार निद्रादेवीच्या आहारी जात होता. निद्रादेवीने त्याला हळुवार  आपल्या बाहुपाशात घेतले होते. मी साहेबा सारखा मागे बसलो होतो .लहान मुलासारखा पाठीमागे जाणारे रस्ते ,माणसे ,झाडे न्याहाळत होतो.

       पोटोबा म्हणू लागले तुम्ही मजा करताय पण आमचं काय राव? परंतु ,त्यासाठी कुठेही उतरून खाण्यासाठी पोटावर अन्याय करण ,असं होणार नाही. नाशिकच्या मिसळ नगरीत आमचा प्रवेश झाला होता. मिसळ नगरीत मिसळचा पाहुण न घेणे आमच्या पोटोबाला आवडले नसते.  गुगल शोध सुरू झाला. नाशिक हायवे पासुन 11 किलोमीटर अंतरावर 'साधना मिसळ 'हे नाव निश्चित झाले.त्या  आवारात प्रवेश झाला. तिथल्या सजावटीने मन वेधून घेतले.साध्या खाटा,खुर्च्या, नेहमीच्या वापरातील वस्तू   वापरुन केलेली बसण्याची व्यवस्था तसेच  कल्पक प्रवेशद्वार.  बैलगाडी .हत्ती , उंटही लक्ष वेधून घेत होते. एका  मोठ्या हत्ती ची मुर्ती प्रवेशद्वाराजवळ सगळ्यांचे स्वागत करत होती.छोट्या खेडेगावातच आल्याचा भास होत होता .

       मिसळीचा सुगंध नासीकेला आव्हान देऊ लागला . पोटोबा उड्या मारू लागले .सोबत पाव किंवा भाकरीचा पर्याय होता .आम्ही भाकरीचा पर्याय दिला. जिव्हा वळवळू लागली. जास्त प्रतीक्षा करावी लागली नाही.  गरमागरम मिसळ आमच्या समोर येऊन पेश झाली. आम्ही नजरेने न्याहाळत, नसिकेने सुवास घेतला. आमच्यासारख्या खवय्यांना केवळ  रंग आणि सुगंध यावरून कुठल्याही पदार्थाच्या चवीचा अंदाज येतो . मिसळीच्या गुणवत्तेबाबत नजरेनेच तिघांचे  एकमत झाले. आधी फोटोसेशन झाले .लगेच मुद्दाम मित्रांना फोटो पाठवून दिले .त्यांच्या रिप्लाय पाहून आम्हाला आसुरी आनंद होतो.  त्यानंतर बस एकच लक्ष मिसळ आणि मिसळ.पुरेपूर आस्वाद घेतला .नावाला एक कणही उरला नव्हता.मग मस्त वाफाळलेला काळा चहा घेतला. आधी करायचे ओम नमः शिवाय आता केले . 

      पोटमहाराज खुष होते....नवीन निर्माण उर्जेने मग आरामात परिसर न्याहाळू लागलो . नजर एका फलकावर स्थिरावली.चूलीवरचे आइस्क्रीम .हा काय प्रकार आहे ?उत्सुकता चाळावली.चहानंतर आईस्क्रीम खायच नाही ,असले काही निकष आम्हा खवय्यांना लागू होत नाहीत.आईस्क्रीमने जिव्हेला थंडगार स्पर्श केला . अप्रतिम....एकच शब्द .... सांगता पान खाऊन केली. फोटोसेशन केले आणि मग आम्ही ठरलेल्या योजनेप्रमाणे औरंगाबादच्या रस्त्याला लागलो मिसळचं पोटवीक समाधान मनात लेऊनच. पुण्याचा सरळ रस्ता सोडून केवळ मिसळ साठी आम्ही नाशिकचा मार्ग धरला होता.आता नाशिकमार्गे औरंगाबादच्या दिशेने  वाटचाल सुरु झाली.

                             औरंगाबाद

       पुढचा प्रवास सुरु झाला. नाशिक येवला मार्गाला लागलो. येवला नाशिक पासून साधारण 80 किलोमीटर वर  आहे. रस्त्याच्या दुतर्फा पैठणीची दुकाने झरझर  मागे जाऊ लागली. प्रसिद्ध कापसे पैठणी इत्यादी .पैठणीचे अनेक प्रकार आहेत. मुख्य दोन .हातमागावरची  व छापील .छापील पैठणी तशी हजार पासून मिळू शकते. परंतु जास्त मागणी आहे ती हातमागावरच्या पैठणीना. पाच हजारापासून काही लाखापर्यंत किंमत जाते. रस्ता चांगला असल्यामुळे  आमचा रायडर काही थांबायला तयार नव्हता . सुसाट निघाला होता.

       येवला मागे गेल, आम्ही औरंगाबाद च्या रस्त्याला लागलो. येवल्यापासून औरंगाबाद साधारण 115 किलोमीटर आहे. औरंगाबादला काय पाहायचं याची यादी आधीच केली होती .अजिंठा लेणी ,वेरूळ लेणी, दौलताबाद किल्ला , घृश्नेश्वर मंदिर, पानचक्की अशी योजना होती. तुम्ही वेरूळ चा पर्याय निवडला की दौलताबाद चा किल्ला ,घृश्नेश्वर मंदिर, वेरूळच्या लेण्या बीबीचा मकबरा आणि पाणचक्की ही स्थळ पाहू शकता. वेरूळ लेणी औरंगाबाद पासून साधारण एकतीस किलोमीटरवर आहेत. घृश्नेश्वर मंदीर तेथूनच जवळ एक किलोमीटरवर आहे .त्यामुळे पहिल्या दिवशी ही सर्व स्थळ पाहण्याचा विचार केला होता. दौलताबाद तसं 16 किलोमीटर आहे पण हा किल्ला खूप  उंचावर आहे. त्यानंतर अन्य स्थळ म्हणजे पैठण 56 किलोमीटर आहे लोणार 170 किलोमीटर आहे.अजिंठ्याच्या लेण्या शहरापासून  एकशे दोन किलो मीटर अंतरावर आहे. जर तुम्ही औरंगाबादला निघाला असाल तर तुम्हाला काही किलोमीटर जास्त प्रवास पडेल. आमच्याकडे  तितका वेळ नसल्यामुळे अजिंठ्याच्या लेण्या काही पाहिल्या नाही.

      वेरूळ शहर  900 शतकापूर्वी राष्ट्रकूट वंशाच्या राजधानीचे स्थळ होते. त्यापूर्वी हा भाग वाकाटक लोकांच्या नियंत्रणाखाली होता .हे लोक अजिंठा कला शैलीच्या लोकांचे वंशज होते .लेण्याचे कोरीव काम वरून खालच्या दिशेने करण्यात आले आहे .त्यावेळच्या समाजाचे साधारण जीवन दर्शन या लेण्यातून घडते.त्यांचा पेहराव ,दागिने ,चालीरीती याचा काहीसा अंदाज कोरीव शिल्पावरून येतो. घृश्नेश्वर मंदिर बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे .दहाव्या शतकामध्ये राष्ट्रकूट वंशाचे राजा कृष्ण देवराय यांनी यांची स्थापना केली. लाल रंगाची रेती, दगड आणि प्लास्टर याने याची निर्मिती करण्यात आलेली आहे .पूजेच्या ठिकाणी शिवलिंग आहे. आतला भाग काहीसा अंधारलेला आहे. मंदिरात उघड्या देही दर्शन घेण्याची प्रथा आहे. पुरुष कमरेवरचे कपडे काढून तेथेच बाजुला टागून ठेवत असल्यामुळे प्रसन्न वाटत नाही. इतक अर्वाचीन मंदिर असूनही त्याची निगा नीट राखली गेलेली नाही .मंदिराचा परिसर दुकान ,टपर्‍या यांनी वेढलेला आहे .मंदिराच्या आत मोबाईल घेऊन जाण्यास परवानगी नाही तिथे बाहेर मोबाईल ठेवण्याचे पाच रुपये घेतात .आतला भाग अंधारलेला असल्यामुळे प्रसन्नता जाणवत नाही .यामुळे आम्ही तिथून लगेच बाहेर निघालो. त्यानंतर रस्त्यात एक मंदिर लागते.ज्यास लक्ष विनायक मंदिर म्हणतात. येथे गणपतीची एक विशाल मूर्ती आहे .

     आम्हाला पानचक्की ची फार उत्सुकता होती. मी त्याच्याबद्दल ऐकलेल्या गोष्टी वरुन वेगळ चित्र मनात होत .परंतु प्रत्यक्ष पाहिल तेव्हा असं काही आढळत नाही. साधारण बांधकाम होत. त्याची माहिती मिळाली ती अशी की  येथे जमिनीच्या खालून एक जलमार्ग गेला आहे . शहरापासून आठ किलोमीटर उत्तरेकडे पहाडात तो निघतो. 1640 मध्ये  त्याच्या नालीचे बांधकाम सुरू झाले होते आणि साधारण 1744 पर्यंत बांधकाम पूर्ण झाले. पूर्ण बांधकाम मातीचे आहे. दोन स्तंभ नैसर्गिक पंपाचे काम करतात. जेणेकरून आठ किलोमीटर मार्गात पाणी वेगाने पुढे जाऊ नये. सायफन पद्धतीने  पाणी धबधब्याच्या स्वरूपात खालच्या मोठ्या हौदात पडते. त्याची खोली बारा फूट आहे .येथे आजूबाजूचा परिसर तितकासा रमणीय नाही .

     तेथून जवळच  बीबीचा मकबरा आहे. ताजमहल ची छोटी प्रतिकृतीच  .या महालात औरंगजेबाने त्याची पत्नी राबिया दुर्रानी साठी कबर बांधली आहे .( मकबरा 1679 मध्ये शहजादा आजम शहा याने आईच्या स्मरणार्थ बनविल आहे)ती इराणमधील राजाची मुलगी  होती. औरंगजेबाने या बांधकामासाठी मोजकीच रक्कम मंजूर केली होती. त्यामुळे त्याची जी प्रतिकृती तयार झाली आहे ती ताजमहाल ची केविलवाणी प्रतिकृती वाटते.आम्ही गेलो तेव्हा समोरच्या हौदात कारंजे, पाणी वगैरे काही दिसत नव्हते. सर्व भाग तसा शुष्क वाटत होता. अनेक गोष्टी करणे शक्य असताना अशा ठिकाणांची परिसर सुंदर,रमणीय का करण्यात येत नाही हे अनाकलनीय आहे. येथे आजूबाजूच्या परिसरात तुम्ही एक चांगली बाग तयार करू शकता. वाचनालयात करू शकता अशाप्रकारे लोकांच आकर्षण वाढू शकतो.
    औरंगाबादच स्थनिक खाद्य वैशिटय शोधताना मात्र निराशगानिराशा झाली. शहरात जवळ जवळ 52 प्रवेशद्वार आहेत.काही अजून चांगल्या स्थितीत आहेत. शहरात मोगली शासकांच्या  खुणा जागोजागी आढळतात. हिंदी चा प्रभाव जास्त आढळतो. स्थनिक लोकांशी संपर्क कमी आल्यामुळे स्थानीक संस्कृती पहाता आली नाही. इतिहासात हे महत्वाचे ठिकाण होते. त्यामूळे इतिहासाच्या अनेक खुणा हे शहर जपत आहे. औरंगाबादच्या लेणीच बघायला कित्येक दिवस लागू शकतात .नाईलाजाने आम्ही पुढच्या मार्गाला लागलो.

                          नागपूर

         औरंगाबादला  आम्ही स्थानिक वैशिष्टपूर्ण खाद्यपदार्थ  हुंगत  होतो. जस नागपूरचं सावजी, नाशिकची मिसळ. परंतु येथे निराशा झाली .असं असलं तरी नागपूरला निघताना औरंगाबाद येथे भरपेट नाष्टा करून मार्गस्थ व्हा कारण पुढचा मार्ग साडेचारशे किलोमीटर आहे. रस्त्याच्या बाजुला अभावानेच हॉटेल किंवा नाष्ट्याची दुकाने दिसतात.असली तरी दर्जा साधारण आहे.

         रस्तेअत्यंत वाईटआहेत .खड्डेयक्त .शुष्कपणा ,संथपणा, तटस्थता  वातावरणात भरुन राहिला आहे. अमरावती रोडला लागल्यावर थोडं बरं वाटत आणि मग अमरावतीचे बदललेलं स्वरूप पहात  केव्हा नागपूरला पोहोचलो हे कळलेच नाही . नागपूरला बऱ्याच वर्षाने आलो  होतो .आता खूप बदल जाणवत होता. अनेक नवीन इमारती उभ्या राहिल्या होत्या. चकचकीत हॉटेल्स दिसत होती .मोठे रस्ते , ब्रिज यांनी नागपूरची नाविन्यपुर्ण गुंफण आकार घेत होती .मेट्रोचा बांधकाम चालू असल्यामूळे खड्डे , धुळ यांनी परिसर व्यापून गेला होता. बरंच काही बदललेलं होतं .

     नागपूर तसं 300 वर्षापूर्वीच शहर .गोंड राजा बख्त बुलंद शहा याने सतराशे सतराव्या शतकात नाग नदीच्या काठावर या शहराची स्थापना केली .त्यानंतर 1742  मध्ये रघुजीराव भोसले नागपूरच्या गादीवर आले.नागपूर भौगोलिकदृष्ट्या मध्यवर्ती ठिकाण आहे.शून्य मैलाचा दगड येथे आहे.भारताचा केंद्रबिंदू.

      नागपूरच उच्चतम तापमान 45 डिग्री पर्यंत जात.तर कमीत कमी  तापमान कधीकधी 10 डिग्री च्या खाली जात. नागपूर मध्ये ठळकपणे पाहण्यासारखी  ठिकाण  म्हणजे दीक्षाभूमी जे शहरात आहे , कोराडी देवी चे मंदिर नागपूर पासून 14 किलोमीटर अंतरावर आहे .पेच 75 किलोमीटर अंतरावर आहे. माझे सर्वात आवडते ठिकाण म्हणजे रामटेक ते 50 किलोमीटर अंतरावर आहे. रामटेकचे मंदिर खुप सुंदर आहे .परंतु येथे माकडांची विशेष काळजी घ्यावी लागते. तुमच्या हातात जे दिसेल ते ओढून नेतात.  नवीन झालेले स्वामीनारायण मंदिर ही पाहण्यासारखे आहे .या मंदिरात अनेक भाषेतील धार्मिक पुस्तके आहेत मात्र मराठीतील नाहित.राज्याच्या उपराजधानीत असुनही.येथेही हिंदीची ओढ जास्त दिसली.

        औरंगाबादने  खाण्याच्या बाबतीत निराशा केली होती .परंतु नागपूरला सावजी जेवण ,पोहे रस्सा, आलुबोंडा असे वेगवेगळे पदार्थ चाखायला मिळतात. सावजी चा आस्वाद मी पूर्वी घेतला आहे खूप तिखट जाळ  असल्यामुळे त्याच्यापासून चार हात लांबच राहतो.पूर्ण थाळीचा आस्वाद घ्यायचा असेल तर हलदीराम आहे. थाळी विविध व्यंजनानी भरलेली असते. तुम्हाला पुरेशी भूक लागली असल्याशिवाय थाळी मागवणे धाडसाचे ठरेल. दुसरे म्हणजे दिक्षा भुमी जवळील 'विष्नूजी की रसोइ ' येथे ग्रामीण पार्श्वभूमीवर केलेली सजावट, गरमगरम वेगवेगळे पदार्थ मन आणि जिव्हा आकर्षून घेतात. ही दोन्ही खाद्यगृह तशी महागडी आहेत. तुम्हाला त्यातल्यात्यात चांगल्या दर्जाचे खाद्यगृह हवे असेल.तर गायत्री भोजनालय आहे. पूर्वी साधी खानावळ असलेली ही जागा आता बरीच विकसित झाली आहे .

     नागपूरच सर्वात  प्रसिद्ध काय ? ती म्हणजे ...संत्रा बर्फी .तीही हल्दीराम ची.  मावा संत्रा बर्फी पेक्षा हल्दीराम ची द्रोणात मिळणारी संत्रा बर्फी खूप प्रसिद्ध आहे .मला वाटतं लोक सर्वात जास्त गोष्ट नागपूर वरुन नेत असतील तर ती म्हणजे संत्रा बर्फी. तशी आता बरीच  नवीन हॉटेलस सुरु झाली आहेत.त्यातील mtdc चे ऑरेंज होटेल ही छान आहे.

      तुमच्याकडे पुरेसा वेळ असेल तर मध्यप्रदेशातील भेडाघाट, पंचमढी,पेच ही साधारण अडीचशे किलोमीटर अंतरावरील ठिकाण तुम्ही पाहू शकता. ही सर्व ठिकाणं यापूर्वी अनेक वेळा पाहिली असल्यामुळे नागपूरचे काम आटपून  आता आम्ही पुढच्या योजनेची तयारी करत होतो. आमची पुढची योजना भन्नाट  होती. नागपूर ते मुंबई हा प्रवास साधारण साडेआठशे किलोमीटरचा आहे. मग आम्ही ठरवलं पुढे  साडेचारशे किलोमीटर इंदोर ला जाऊन तेथून मुंबईला यायचं. त्याने काही किलोमीटर वाढणार होते. परंतु एक नवीन स्थळ पाहण्याचा आनंद मिळणार होता.

                               इंदोर

        आम्ही बेतूल मार्गे इंदोरला निघालो . रस्ता एकदम मखखन होता .त्यामुळे गाडी वाऱ्याशी स्पर्धा करू लागली.  महाराष्ट्रातील रस्त्यांची तुलना होऊ लागली. नागपूरची हद्द सोडली आणि मध्य प्रदेश सुरू झाला.  सीमा  बदलल्यामुळे नेमका काय बदल होतो हे कित्येक किलोमीटर पुढे  गेल्याशिवाय कळत नाही. सगळं सारखं वाटतं . शेवटी सीमा मानवानेच निर्माण केलेली आहे. रस्ता जसा सरसर मागे जाऊ लागला तसे पोटोबा  धडधड उड्या मारू लागले. आता इथेही आम्ही एक चूक केली होती. नागपुरात नाष्टा न करण्याची. या रस्त्यावर आजूबाजूला विशेष अशी काही हॉटेल्स ,धाबे दिसत नव्हते. जवळजवळ 160  किलोमीटर  पुढे आल्यावर  मला एक फलक दिसला .बालाजीपुरम मंदिर. मनात विचार आला मंदिर आहे म्हणजे आजूबाजूला चांगलं खाण्याचे ठिकाणही असेल.  मनात विचार येईपर्यंत माझा रायडर मित्र सुसाट पुढे निघाला होता. सुदैवाने पुढे एक मंदिराकडे जाणारा रस्ता होता .आम्ही त्या रस्त्याने मग बालाजीपुरम च्या मार्गाला लागलो. हायवेपासून एक दीड किलोमीटर आत मंदिर आहे . मंदिर पाहताच मन प्रसन्न झाले. त्याचबरोबर आजूबाजूच्या खाद्यपदार्थांचा सुगंध नाकात शिरला. त्यावरून ओळखलं की येथे काहीतरी खास खायला मिळणार .आधी पोटोबा मग विठोबा . मसाला डोसा ,समोसे.....चव काही वेगळीच होती.हिंगाचा हलकासा गंध जिभेवर रेंगाळत होता. सपाटून भूक लागल्यामुळे नाष्टा सपाटून केला. काळा चहा झाल्यानंतर मग आम्ही तृप्त मनाने मंदिराच्या आवारात प्रवेश केला. अप्रतिम परिसर होता .कमालीची स्वच्छता. प्रसाधनगृह अगदी घरच्या सारखी स्वच्छ होती. पूर्ण परिसर पाहताच मन खूप प्रसन्न झाले. फोटोसेशन झाले .मंदिराच्या आवारात चित्रकूट वसवलेले आहे .परंतु ते पाहण्यास बराच वेळ गेला असता त्यामुळे मंदिराचा परिसर पाहून तृप्त मनाने आम्ही पुढच्या प्रवासाला निघालो.

            बालाजीपुरम वरून मग पुढचा प्रवास सुरू झाला .प्रसन्न मनाने पुढे निघालो .काही किलोमीटर पुढे गेल्यावर सरळ रस्ता मागे पडून नागमोडी वळणाचे जंगल लागले .रस्त्याचे काम चालू होते. इथे आमच्या प्रवासाचा वेग मंदावला. हे जंगल पार करून आम्ही काही किलोमीटर नंतर नर्मदेच्या काठावर पोहोचलो. नर्मदेच्या उदरातून  डोकावणार एक मंदिर दिसू लागल .  ओंकारेश्वर एक प्राचीन मंदिर आहे . परंतु स्वच्छतेचा अभाव होता.

       ओंकारेश्वर मंदिर बारा ज्योतिर्लिंगापैकी एक आहे. नर्मदा नदीच्या तीरावर हे मंदिर वसलेले आहे. या नदीला रेवा असेही म्हणतात . नर्मदा नदी म्हणजे मध्य प्रदेश आणि गुजरात राज्याची  जीवनवाहिनी आहे. हा सर्व भाग मध्यप्रदेश खांडवा जिल्ह्यात येतो .बालाजीपुरम पासून साधारण अंतर अडीशे किलोमीटर होतं. ओमकारेश्वर म्हणजे ओम चा निर्माता ,विधाता ज्याने ओम साकार केला आहे. मंदिर छोट्या बेटावर वसलेले आहे.या बेटाचा आकार ओम सारखा आहे असे म्हणतात. दुसरे जवळचे मंदिर म्हणजे अमरेश्वर मंदिर.

         स्वच्छतेच्या अभावामुळे या प्राचीन मंदिरांचा आनंद  उपभोगता येत नाही .कधीकधी माणसाच्या श्रद्धांची मजा वाटते .त्यांची इतकी श्रद्धा असते देवावर परंतु स्वच्छतेशी त्यांचं काय वावडं असतं हे काही कळत कळत नाही. असो नर्मदेच्या काठावरुन निघालो इंदौरेला मार्गस्थ होण्यासाठी.इंदौर तेथून 100 कि मी आहे.प्रवास सुरु झाला.

          आमचा रायडर गुगलच्या प्रमाणकानुसार मस्त मस्तीत गाडी हाकत होता.  इंदोर जवळ येताच गुगल महाशयांनी एक वळणाचा रस्ता दाखवला. आमचे रायडर लगेच आज्ञा प्रमाण मानून  घुसले. आतला रस्ता अरुंद होता .मुख्य रस्ता सोडून आम्ही आडमार्गाला लागलो होतो. कसेबसे इंदोरच्या मुख्य रस्त्याला  हळूहळू  आलो.

       इंदोर च्या हद्दीत प्रवेश केला .कमालीची स्वच्छता. रुंद रस्ते. आखीवरेखीवपणा नजरेत भरत होता. इंदोर चा भाग माळवा प्रांतात येतो .समुद्रसपाटीपासून साधारण अठराशे फूट उंचीवर हे शहर आहे .भोपाळ दोनशे किलोमीटर अंतरावर तर उज्जैन 55 किलोमीटर अंतरावर आहे. इंदोर हे शहर सोळाव्या शतकापासून व्यापारी केंद्र म्हणून उदयास आले .सतराव्या शतकात हा भाग मराठा साम्राज्याच्या अधिपत्याखाली आला. इंदोरला स्वच्छ शहराचा मान सतत तीन वर्षे मिळाला आहे .अठराव्या शतकात ब्रिटिश अंमल सुरू झाला. होळकरांनी नियोजनबद्धरीत्या या शहराचा विकास केला. त्याच्या खुणा जागोजागी आढळतात .

       आम्ही मुख्य शहरात प्रवेश केला .आमच्या हॉटेल जवळ आलो. होटेल तशी रेल्वेमार्ग तथा एअरपोर्ट पासून जवळच आहेत .fab  मालिकेतील हॉटेल बुक केले होते. तुम्हाला ऑनलाईनवर fab,ohiyo या विविध प्रकारातील हॉटेल उपलब्ध असतात.मध्यम रेंज करता fab ची होटेल  चांगली आहेत. हॉटेलचे सोपस्कार उरकून थेट गादीवर अंग टाकले.

        सात वाजले असावेत आणि आम्हाला नऊ वाजता खाऊगल्लीत जायचे होते .त्यासाठी आमची पूर्वतयारी सुरू होती .खाऊ गल्लीत जायचे असल्यामुळे सकाळपासून जास्त काही न खाण्याची दक्षता आम्ही आधीच घेतली होती .ही खाऊ गल्ली एका सराफा बाजारात आहे. तेथे सर्वत्र ज्वेलर्स ची दुकाने आहेत. ही दुकाने रात्री नऊ वाजता बंद होतात आणि त्याच्या बाहेर मग विविध खाद्यपदार्थांची रेलचेल सुरू होते .एक प्रकारची जत्राच असते .आम्ही या गल्लीच्या बाहेरून दोन वेळा गेलो. गल्लीच्या बाहेर शांतता होती .आत एखादी खाऊ गल्ली असेल याचा अंदाजही बाहेरून येत नव्हता .एक-दोघांना विचारल्यावर मग आत शिरलो. बाहेर नीरव शांतता आत उत्सवाचे वातावरण. गर्दी एवढी की, माणसे एकमेकाला खेटून जात होती.

        विविध खाद्यपदार्थांचे सुगंध नाकात शिरत होते.  त्यांचे रंग डोळ्याला खुणावत होते . आम्ही सैरभैर झालो होतो.  सुरुवात कुठून करायची. पाणीपुरी ने ,रगडा पॅटीस ने ,पोह्या ने ?कशाने ?कशाने ?काही सुचत नव्हतं.  भूक कडाडून लागली होती . काठी ला वर्तुळाकार लपेटलेल्या लाल चुटूक बटाट्यांच्या तळलेल्या चकत्यांचा फडशा आम्ही प्रथम पाडला.मग  प्रसिध्द जोशी दही वडा हुडकत निघालो .तो काही अंतरावर होता. युट्युब वर त्याचे कसब पाहिले होते. दहीवडे हवेत उडवत होता आणि चिमटीतून मसाले हळुवार दही वाड्यावर परत होता. आम्ही मनोसक्त दही वडे खाल्ले.मग पाणीपुरी ,बुट्टे का कीस अशा विविध  पदार्थांचा आस्वाद घेत हळूहळू पुढे सरकत होतो. नवीन काही पहायला मिळते का म्हणून बघत होतो .आम्हाला फ्रुट शॉट हा  प्रकर नजरेस आला .त्याचे रंग लक्ष वेधून घेत होते . अफलातून होता हा प्रकार .फळाचा रस वाटत होता.ज्यूस पेक्षा वेगळा प्रकार आहे .फळांचा गडद रस म्हणता येईल. जणू फळच पितोय अस वाटत होत. आम्ही जांभूळं,पेरू असे दोन चार प्रकारचे फूट शॉट घेतले .आधी म्हटल्याप्रमाणे ज्यूस , थंड नंतर चहा  पिऊ नये , अस आम्हा खवय्यांना काही बंधन नसल्यामुळे चहाचा शोध सुरु केला .शेवटी शोधला आम्ही काळा चहा. काळा चहा घेतला आणि मग आम्ही तृप्त मनाने परत हॉटेलला परतलो दुसऱ्या दिवसाचे नियोजन करायचं होतं त्यासाठी.

        दुसऱ्या दिवसाच्या योजनेवर  गहन चिंतन सुरु झाले.  प्रथम इंदोर शहर पहावं की उज्जैनला जावे, असा थोडा गोंधळ होता. उज्जैन  55 किलोमीटर अंतरावर आहे आणि रस्ताही खूप चांगला आहे .आम्हाला जी स्थळ पाहायची होती, त्यातील मुख्य म्हणजे महाकालेश्वर मंदिर आणि दुसरे म्हणजे कालभैरव मंदिर .सांदिपनी मुनीचा आश्रम ,इस्कॉन अशी सर्व स्थळे जवळ जवळच आहेत. त्यामुळे, ती पाहून मग दुपारी इंदोरला येण्याचे निस्चित झाले.त्यानंर इंदोर मधील राजवाडा पॅलेस,  कपड्याचे मार्केट वगैरे पाहण्याचे ठरले

          उज्जैन हे मंदिराचे मंदिराचे शहर आहे. दर बारा वर्षांनी येथे कुंभमेळा भरतो. हा भाग सुद्धा माळवा प्रांतात येतो. शिप्रा नदीच्या काठावर हे छोटे शहर वसलेले आहे. शहराचा इतिहास खूप जुना आहे. बाराव्या शतकात दिल्लीच्या सुलतानाने या शहराचा विध्वंस केला होता.  सतराव्या शतकात राजपूत राजा जयसिंग याने येथे जंतरमंतर बांधले आहे .अठराव्या शतकात हा भाग मराठा सरदार शिंदे यांच्या अधिपत्याखाली आला .शिंदे घराण्याने या मंदिरांचा जीर्णोद्धार केला. तिसर्‍या पानिपत युद्धानंतर मराठी साम्राज्य उत्तरेट काहीकाळ दुबळे झाले होते. महादजी शिंदे यांनी महाकालेश्वराला कौल मागितला होता. हळूहळू उत्तरेत मराठी साम्राज्य स्थिर होऊ लागले त्याची परतफेड म्हणून या मंदिराचा महादजी शिंदे यांनी जीर्णोद्धार केला.महाकालेश्वर मंदिर दक्षिण मुखी आहे मग दक्षिण दिशा अशुभ का मानली जाते हा प्रश्न मला पडतो.

       आम्ही उज्जैन ला निघालो. उज्जैन शहरात शिरण्याआधी एक सुंदर कमान तुमचं स्वागत करते. रस्ता चांगला असल्यामुळे तासा-दीड तासातच आम्ही पोहचलो. प्रथम नवीनच बांधलेल्या iskon मंदिराकडे वळलो.त्याची रचना ईतर iskon मन्दिरप्रमाणे पांढरया शुभ्र दगडात पर्यंतच आहे.काही खरेदी करुन मग महाकालेश्वर मंदिराकडे निघालो. येथे जाणे म्हणजे जंतर-मंतर सारखेच आहे.  कुठून आत जायच पटकन समजत नाही .वरच्या भागात पार्किंगची सोय आहे .परंतु तिथे जायचं कसे याची माहिती कुणीही नीट देत नव्हते. शेवटी आम्ही गाडी लांब पार्क करुन आवारात शिरलो.परंतु गोंधळ होता.  मोबाईल आत न्यायला परवानगी नव्हती. शेवटी लांबूनच दर्शन घेऊन आम्ही निघालो.

          तेथू न जवळच कालभैरव मंदिर आहे .मंदिर तसे छोटेसेच आहे .मराठी स्थापत्य कलेचा त्यावर प्रभाव दिसतो. येथे एक प्रथा विचित्र आहे. येथे कालभैरवाला प्रसाद म्हणून दारू देण्यात येते .मी काही दारू घेतली नाही. खूप गर्दी होती. नीट दर्शन घेता आले नाही. कसाबसा बाहेर निघालो. कालभैरवाच्या बाजूला एक गणेशाची सुंदरशी मूर्ती आहे आणि बाहेर एक दत्ताचे मंदिर आहे

          तेथून  बाहेर पडून आम्ही मग सांदीपनी मुनींच्या आश्रमात प्रवेश केला. छोटासाच परिसर आहे .परंतु  शांतता ,साधेपणा मनाला भावतो. येथे जवळच चिंतामण गणेश  मंदिर आहे .चिंतामण गणेश मंदिर फार पुरातन मंदिर आहे आणि तेथे गणपतीची एक मोठी मूर्ती आहे .ही मूर्ती स्वयंभू असल्याचे म्हटले जाते.मंदिरांचे दर्शन घेऊन मग आम्ही दुपारच्या वेळेस इंदोरच्या दिशेने निघालो.

     इंदोर ज्यासाठी  प्रसिद्ध आहे त्या म्हणजे खादाडी ,गारमेंट्स, ज्वेलरी आणि मंदिरे,राजवाडा. भटक्या लोकांना हवा तो पर्याय उपलब्ध आहे. इंदोर मध्ये प्रथम बघायचं काय तर......पहिलं नाव येतं होळकरांचा राजवाडा.....शहराच्या मध्यवर्ती  भागातच आहे. आजूबाजूला मुख्यतः  कपड्यांची  आणि विविध दुकान वसलेली आहेत.राजवाडा जुना असला तरी उत्तम स्थितीत ठेवण्यात आलेला आहे. राजवाड्याच्या पहिल्या मळ्यावर जुनी भांडी शस्त्रे वगैरे पहावयास मिळतात. हा राजवाडा मराठी वास्तुकलेचा प्रभाव असलेला वाटतो .खरंतर अशा वास्तूंच्या आजूबाजूला काही एकरातील जागा शासनाने ताब्यात घेऊन ती विकसित केली पाहिजे. असे न केल्यामुळे अशा अनेक प्राचीन ठिकाणी या जागांना छोट्या छोट्या दुकानांनी वेढले आहे. अशा जागा विस्कळीतपणात भर घालतात. येथील कापड बाजार माहेश्वरी आणि चंदेरी साड्यांसाठी प्रसिद्ध आहे  आम्ही येथे जवळजवळ दोन तास पायी रपेट केली. प्रत्यक्ष संस्कृती बघण्यात वेगळीच मजा असते.लोक पट्टीचे खवय्ये . खाण्यात नाहीतर खरेदीत गुंतलेले . महिलावर्गही मोकळेपणाने फिरत होता.वातवरण कायम उत्साहाने भारलेले असते.

       राजवाड्यापासून गणेश मंदिर जवळच आहे.1934 मध्ये अस्तित्वात आलेला यशवंत क्लब हा  14 एकरात पसरलेला आहे.आता तो सर्वांसाठी खुला करण्यात आला आहे . अशी  अनेक छोटी-मोठी स्थळे आजूबाजूला आहेत . सगळच पहाण शक्य नव्हत. रात्री 56 दुकान या ठिकाणी जायचे होते. 56 भोग म्हणतात तसे येते विविध खाद्यपदार्थाची रेलचेल आहे .जॉनी हॉट डॉग ,चाट,पोहा जिलेबी असं बरंच काही .इंदोरी लोक पक्के खवय्ये आहेत. रात्री आम्ही 56 दुकानी भरपूर खादाडी केली. तृप्त मनाने रात्रीचे इंदोर पाहिले ..दुसऱ्या दिवशी मुंबईला निघायचे होते .परतीच्या रस्त्यावर मांडू आहे .किल्ल्यांचे शहर. करता आले असते परंतु तिथला रस्ता तितकासा काही चांगला नव्हता तसेच वेळ कमी असल्यामुळे मग आम्ही नाईलाजाने मुंबईच्या मार्गाला लागलो.हृदयात आणि जिभेवर गोड आठवणी रेंगाळत ठेऊन.

सकाळची कोवळी किरण येऊ दे ...
नैसर्गिक उर्मीने आली तर..
घर माझे भरु दे सोनेरी उबदार मायेने ..
माझी ना नाही..
भिजू दे मन माझे निसटणार्या दवांनीही...
तो त्याचा गुणधर्मच आहे....
माझी ना नाही...
पण नकोत ही मायावी नाती....
सोयीने उपजणारी आणि ...
सोयीने अंतर्धान पावणारी...
तळच सापडत नाही यांच्या अंतर्मनाचा...
कितीही खोल रुजवा भावना तरीहि...
का काही कळत नाही...
चेहरे यांचे सापडत नाहीत...
मुखवटे मात्र गोंजारतात..
तुमच्या द्विधा  भावनांना ..
.अगदी सहज..गृहित असल्यासारखे...
तेव्हा आतून कितीही रडू आल तरीही
ओठावर हास्याची कसरत करताना..
खूप विचित्र दिसतो  चेहरा ...
तेव्हा  निराकाराकडे एकच
मागावस वाटत ...त्याची साथ...
कारण त्याच्याशिवाय हक्काने मागता येईल..
आणि हक्काने देईल असं सच्च कुणी नसतच..

अजय भोसले